Thầy cô trong thời đại AI: Người dạy học đang thay đổi như thế nào?
Mở đầu
Hello, chào mừng anh em và các bạn độc giả đã quay trở lại với góc nhỏ này của mình. Nhanh thật sự, mới chớp mắt mấy cái mà nay đã rục rịch những tháng cuối năm rồi. Sáng nay lúc vừa mở cửa bước ra ngoài đường, một cơn gió mùa đông bắc lạnh buốt rít thẳng vào cổ áo làm mình rùng mình co rúm lại. Cái thời tiết Hà Nội lúc giao mùa sang đông nó hay lắm, hanh hao, xám xịt nhưng lại gợi cho người ta cực kỳ nhiều kỉ niệm. Tự dưng mình nhớ lại cái thời học sinh cấp 3 lóc cóc đạp xe đạp cào cào đến trường, mặc mấy cái áo phao to sụ, hai tay thì giấu tịt vào túi áo. Lên lớp thì thầy cô đứng trên bục giảng cũng phải xuýt xoa, vừa giảng bài vừa xoa xoa hai bàn tay vào nhau cho bớt cóng.
Trời lạnh làm tâm trạng con người ta cũng dễ ủy mị hơn. Tự dưng hôm nay mình cứ suy nghĩ mông lung về những người lái đò năm xưa. Lại sắp đến ngày 20/11 rồi. Thật sự luôn, sống giữa cái thời đại công nghệ số chạy bằng tốc độ bàn thờ này, mở mắt ra là thấy người ta tung hô trí tuệ nhân tạo, nhà nhà xài ChatGPT, người người dùng Gemini, Claude, thì tự nhiên mình thắc mắc: Vai trò của thầy cô giáo bây giờ đang nằm ở đâu nhỉ? Nhất là cái truyền thống cốt lõi "tôn sư trọng đạo" của dân mình bao đời nay, liệu nó có đang bị bào mòn bởi những con bốt biết tuốt không? Nay cuối tuần rảnh rỗi ngồi co ro trùm chăn gõ phím, mình quyết định lôi cái chủ đề khá nhạy cảm này ra tâm sự mỏng với anh em.
1. Bụi phấn rơi giữa thời đại màn hình xanh
Anh em thế hệ 8x, 9x hay lứa đầu 2k chắc thấm thía cái cảnh này lắm. Ngày xưa đi học, kiến thức nó là một cái gì đấy thiêng liêng kinh khủng. Thầy cô đứng trên bục giảng, tay cầm viên phấn trắng nắn nót viết từng dòng lên bảng đen, bụi phấn bay mù mịt bám đầy nếp áo. Bọn mình ở dưới thì cúi gằm mặt chép lấy chép để. Bức bí bài toán khó nào là phải vò đầu bứt tai cả đêm, hôm sau rụt rè cầm vở lên hỏi cô. Cô giảng cho một lúc là sáng mắt ra, thấy cô giống như một "bách khoa toàn thư" sống vậy. Uy quyền của người giáo viên thời đó lớn lắm, vì họ là nguồn cung cấp thông tin và kiến thức duy nhất.
Nhưng mà ngoảnh đi ngoảnh lại vài năm, nhất là từ cái đợt bùng nổ AI cuối năm 2022 đến giờ. Má ơi, mọi thứ nó lật mặt nhanh hơn cả người yêu cũ thay lòng. Bây giờ á? Bài văn phân tích 1500 chữ con AI nó nhả ra trong đúng 30 giây. Phương trình giải tích, tích phân, hay code một đoạn C++ hóc búa, học sinh nó chỉ cần ném cái rụp vào prompt là ra kết quả trơn tru từ A đến Z, có giải thích cặn kẽ từng bước luôn.
Đợt tháng 9 vừa rồi, mình ngồi xem thằng cu em họ học lớp 10 làm bài tập nhóm thuyết trình Lịch sử. Nó lười chảy thây. Nó copy nguyên cái đề cương ném cho con Gemini, gõ thêm câu lệnh "Làm cho tao cái dàn ý thuyết trình, sinh động, ngôn ngữ gen Z". Vèo một cái! 5 phút sau nó có hẳn một kịch bản nói cực kỳ mượt mà. Hôm sau lên bục giảng nó chém gió tung trời, cô giáo ở dưới gật gù khen ngợi. Nhìn cảnh đấy mình vừa buồn cười vừa giật mình. Mình tự hỏi, giáo viên bây giờ phải đối mặt với lũ "thủy quái" này kiểu gì? Khi mà học sinh chỉ cần vuốt màn hình là lấy được lượng tri thức bằng cả đời người tích lũy.
2. Cú lột xác đau đớn: Thầy cô làm gì khi AI "biết tuốt"?
Nhiều người hô hào trên mạng bảo nghề giáo sắp tuyệt chủng đến nơi rồi. Mình nghe xong chỉ biết cười khẩy. Tuyệt chủng thế quái nào được. Nhưng nói thật là nó đang trải qua một cơn lột xác đau đớn tột cùng anh em ạ.
Mình có bà dì ruột làm giáo viên dạy Ngữ Văn cấp 3 ở quê. Tuần trước trời trở rét, mình gọi điện về hỏi thăm sức khỏe thì dì than thở một tràng dài. Dì bảo đợt này chấm bài làm văn mệt mỏi và ức chế vô cùng. Tại sao ư? Vì 40 bài văn thì đến 35 bài đọc giống hệt nhau! Đứa nào cũng mở bài "Trong kho tàng văn học Việt Nam...", thân bài thì "Tuy nhiên", "Bên cạnh đó", "Thêm vào đó". Nghe nó sặc mùi máy móc, vô hồn, câu cú thì chuẩn ngữ pháp đấy nhưng không có một tí cảm xúc người nào trong đó cả.
Dì bảo lúc đầu dì cáu lắm, định gọi từng đứa lên cho điểm 0. Nhưng nghĩ lại, răn đe thế chẳng giải quyết được gốc rễ. Thế là dì thay đổi chiến thuật. Thay vì ra cái đề kiểu cũ "Phân tích tâm trạng nhân vật Tràng trong Vợ Nhặt", dì bắt bọn nó viết thế này: "Hãy tưởng tượng em đang sống trong những ngày tháng dịch Covid-19 phong tỏa đói khát nhất, liên hệ cảm giác đó với cái đói của nhân vật Tràng. Nêu cảm nhận chân thực của riêng em".
Khỏi nói, AI bó tay toàn tập! AI làm gì có ruột gan để biết cái cảm giác cồn cào đói rung cả đùi là gì mà phân tích chân thực. Bọn học sinh khóc thét, đành phải tự vắt óc ra mà viết.
Đấy anh em thấy không, người giáo viên thời đại AI đang phải tự đập bỏ cách dạy cũ. Họ không còn đóng vai trò là "máy phát kiến thức" nữa, mà chuyển sang làm "người dẫn đường tâm hồn", dạy tư duy phản biện. Họ phải dạy học trò cách hoài nghi dữ liệu AI đưa ra, dạy cách đặt câu hỏi đúng, thay vì ngồi học thuộc lòng thụ động. Cái này đòi hỏi nỗ lực kinh khủng. Thử tưởng tượng những thầy cô lớn tuổi, mắt đã mờ tay đã chậm, lụi cụi đi học cách sử dụng tool check đạo văn AI, học cách xài prompt... nó thật sự đáng nể và chát chúa biết bao.
3. Khi màn hình vô tri không thể thay thế một cái vỗ vai
Giữa mớ công nghệ xô bồ, có một sự thật mà dù máy móc có tiến hóa đến 100 năm nữa cũng không bao giờ sao chép được. Đó là tình người. Máy móc thì mãi vô cảm.
Hôm nay gió lạnh làm mình cứ bị cuốn vào mấy dòng hoài niệm. Mình nhớ mãi hồi năm lớp 11. Hồi đó mình trải qua một đợt khủng hoảng tâm lý cực kỳ tồi tệ. Áp lực từ việc bố mẹ cãi vã, cộng thêm cái tính ẩm ương của tuổi dậy thì khiến mình trở nên lầm lì, gai góc. Đi học mình toàn lén gục mặt xuống bàn ngủ, né tránh mọi ánh nhìn. Bài kiểm tra Toán thì bết bát toàn 3 với 4.
Ông thầy chủ nhiệm dạy Toán của mình lúc bấy giờ khét tiếng là hắc ám. Thấy mình sa sút, một buổi chiều thứ 6 mùa đông rét buốt y chang hôm nay, thầy gọi mình ở lại sau giờ học. Mình cắn môi đứng góc lớp, đinh ninh trong đầu là kiểu gì cũng ăn chửi té tát rồi bị gọi phụ huynh. Nhưng không. Thầy lẳng lặng đi pha một cốc trà gừng nóng hổi dúi vào tay mình. Thầy không hỏi tại sao điểm thấp. Thầy chỉ thở dài, đặt bàn tay to bè, ram ráp phấn lên vai mình rồi bảo: "Con trai, có chuyện gì thì cứ nói ra. Đừng giữ im lặng trong lòng để rồi tự gục ngã".
Khoảnh khắc ấy, sự tủi thân dồn nén bấy lâu vỡ òa. Mình khóc tu tu như một đứa trẻ lên ba ngay trước mặt thầy. Sự ấm áp từ cốc trà gừng, cái vỗ vai vững chãi, sự đồng cảm chân thành của một con người bằng da bằng thịt... đố anh em tìm thấy ở đâu trên cái màn hình sáng choang kia?
ChatGPT có thể gõ ra cho bạn 1000 lời an ủi sáo rỗng, đúng cấu trúc, mượt mà văn phong. Nhưng nó không biết xót xa. Nó không có đôi mắt đỏ hoe khi thấy học trò sa ngã, và nó không bao giờ có một bàn tay rơm rớm mồ hôi để vỗ về một đứa trẻ đang lạc lối giữa muôn vàn ngã rẽ. Cái cốt lõi của giáo dục không nằm ở việc truyền đạt công thức Toán học, mà là sự truyền lửa từ trái tim sang trái tim.
4. Truyền thống "Tôn sư trọng đạo" - Nhạt phai hay đang tiến hóa?
Dạo gần đây lướt Facebook hay TikTok, mình thấy nhiều vụ lùm xùm học sinh cãi chem chẻm giáo viên trên bục giảng, hay phụ huynh kéo cả lò vào tận trường hành hung thầy cô giáo. Đọc xong mấy tin đấy, cảm giác chán nản thực sự. Nhiều người lớn tuổi lắc đầu ngao ngán bảo: "Thời buổi bây giờ hỏng hết rồi, đạo đức suy đồi, cái chữ tôn sư trọng đạo vứt sọt rác".
Bản thân mình thì lại có góc nhìn khác một chút. Như cái cách mà Note Pro bọn mình vẫn luôn duy trì: Không bài xích công nghệ, nhưng giữ lại cái chất xám, cái nhân văn của con người.
Mình không nghĩ "tôn sư trọng đạo" đang chết đi. Nó chỉ đang chuyển mình cho phù hợp với thời đại. Đúng là ngày xưa, thầy bảo 1 là 1, trò răm rắp nghe theo không dám cãi nửa lời. Quyền uy của thầy cô đi kèm với sự sợ hãi. Còn thế hệ học sinh gen Z, gen Alpha bây giờ chúng nó thực dụng hơn. Chúng nó có thể dùng smartphone fact-check (kiểm chứng) lời thầy giảng ngay tắp lự. Bạn không thể dùng cái uy "Ta là người lớn, ta là thầy" để ép buộc chúng nó nữa.
Sự tôn trọng thời nay nó không đến từ nỗi sợ. Nó đến từ sự nể phục nhân cách. Một người thầy giáo thời 4.0 được học sinh kính trọng không phải vì ông ấy nhớ thuộc lòng hằng đẳng thức đáng nhớ tốt hơn AI, mà vì ông ấy biết cách đứng về phía học sinh, hiểu được chúng nó đang áp lực mạng xã hội thế nào, và biết cách mỉm cười độ lượng khi chúng nó mắc sai lầm.
Dù cho một đứa trẻ có dùng AI để viết bài luận hoàn hảo đến đâu, thì vào cái ngày 20/11 gió rét thế này, nó vẫn sẽ tự tay cầm chiếc bút, viết những dòng chữ xiêu vẹo lên tấm thiệp giấy méo mó để gửi tặng cô giáo chủ nhiệm. Mình tin chắc chắn như thế. Cái văn hóa "Mùng 1 tết cha, mùng 2 tết mẹ, mùng 3 tết thầy" của người Việt mình nó ngấm sâu vào trong máu, vào trong gen rồi. Cái lòng biết ơn đối với người đã khai tâm mở trí, nhẫn nại dìu dắt mình chưa bao giờ mất đi, nó chỉ đang được biểu đạt theo những cách tự do, bình đẳng và thực tế hơn mà thôi.
Lời kết
Gõ phím đến đây thì mười đầu ngón tay mình cũng cóng đơ lại rồi. Nghe tiếng gió rít qua khe cửa sổ ràn rạt mà thấy mùa đông năm nay có vẻ đến sớm và khắc nghiệt hơn. Nhưng mình luôn tin rằng, dẫu cho ngoài kia bão tuyết hay công nghệ AI có càn quét đến đâu, thì trong mỗi lớp học, tình cảm thầy trò vẫn luôn là một ngọn lửa nhỏ ấm áp.
AI có thể thay đổi cách chúng ta tiếp cận thông tin, thay đổi hoàn toàn bộ mặt của nền giáo dục, nhưng mãi mãi không bao giờ thay thế được tình người. Sắp tới 20/11 rồi, anh em bớt chút thời gian của cuộc sống xô bồ, nhấc máy lên gọi một cuộc điện thoại, nhắn một cái tin, hay nếu được thì mặc cái áo ấm chạy qua thăm lại thầy cô cũ nhé. Đừng dùng AI soạn tin nhắn chúc mừng nha mấy ông thần, đọc nó sáo rỗng giả trân lắm! Thà gõ sai chính tả vài chữ nhưng là câu chữ từ đáy lòng mình còn hơn.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Note Pro nhé.
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Join the conversation