Các sàn thương mại điện tử khiến chúng ta mua sắm nhiều hơn như thế nào?
Mở đầu
Hello anh em, chào mừng các bạn đã quay trở lại với Note Pro! Hôm nay là ngày 10/10, ở Hà Nội sáng nay trời đã bắt đầu se se lạnh rồi. Cái thời tiết mùa thu chuyển đông này làm người ta cứ hay suy nghĩ mông lung. Sáng nay ngủ dậy muộn một chút, pha vội cốc cafe nóng ngồi ban công, tự dưng mở điện thoại lên thấy thông báo "Siêu Sale 10.10" đập ngay vào mặt. Thế là cũng táy máy bấm vào.
Thật ra ban đầu mình không định mua đồ cho mình đâu. Mình chợt nhớ ra là tháng sau đã là tháng 11 rồi, sắp đến ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Mình định bụng lên mạng tìm một cuốn sổ tay bọc da xịn xịn hoặc một món quà nhỏ ý nghĩa để tặng cô giáo chủ nhiệm cũ hồi cấp 3 ở trường Phan Đình Phùng. Thế quái nào mà sau gần 2 tiếng đồng hồ lộn nhào trong cái "ma hồn trận" của Shopee với TikTok Shop, giỏ hàng của mình chễm chệ 5 đơn hàng: 2 cái áo len cổ lọ, 1 cái bàn phím cơ, một đống đồ ăn vặt và... tuyệt nhiên chưa có món quà nào cho cô giáo cả.
Ngồi nhìn lại cái ví điện tử vừa bị trừ tiền, mình mới giật mình nhận ra: Bọn sàn thương mại điện tử (TMĐT) này thao túng tâm lý mình kinh khủng thật. Và rồi mình lại suy nghĩ xa hơn một chút về cái truyền thống "tôn sư trọng đạo" của dân mình ngày nay, liệu nó có đang bị cuốn theo guồng quay của sự tiện lợi và chủ nghĩa tiêu dùng hay không? Hôm nay, anh em hãy cùng Note Pro mổ xẻ câu chuyện này nhé.
1. Ngày 20/11 và một chút hoài niệm về "Tôn sư trọng đạo"
Nhắc tới ngày 20/11 thì chắc ai trong chúng ta cũng ùa về cả rổ kỷ niệm. Hồi xưa đi học, cái thời mà chưa có smartphone xịn hay mua sắm online bấm một phát là giao tận nhà như bây giờ, ngày nhà giáo nó thiêng liêng mà mộc mạc lắm. Mình còn nhớ y nguyên hồi cấp 2, cấp 3, cả lũ gom góp mỗi đứa mười nghìn, hai chục nghìn đi mua bó hoa hồng rồi hì hục ngồi viết thiệp. Đứa nào chữ đẹp thì được giao nhiệm vụ nắn nót từng chữ, xong cả đám đạp xe đến tận nhà cô giáo. Cô trò ngồi cắn hạt dưa, uống nước chè, cô hỏi thăm việc học hành của từng đứa. Cái truyền thống "tôn sư trọng đạo" nó ăn sâu vào tiềm thức người Việt mình bằng những hành động nhỏ bé và chân thành như thế.
Bây giờ lớn rồi, ra đời đi làm kiếm được đồng tiền, cuộc sống cũng hối hả hơn. Nhiều khi muốn về thăm cô mà bận bù đầu, tiện tay mở app lên đặt một hộp quà, thêm dòng ghi chú rồi nhờ shipper giao thẳng đến trường cho cô. Tiện thì có tiện thật đấy, nhưng đôi khi mình tự hỏi, cái tình cảm thầy trò liệu có bị "đóng gói" lại cùng với lớp xốp chống sốc và lớp băng dính chằng chịt của anh giao hàng hay không? Mình dùng việc "mua quà đắt tiền" để bù đắp cho sự vắng mặt của bản thân, và vô tình, mình rơi vào cái bẫy tiêu dùng lúc nào không hay.
2. Cú "click" oan nghiệt và cách các sàn TMĐT giữ chân chúng ta
Quay lại câu chuyện sáng nay của mình. Tại sao mục đích ban đầu chỉ là đi mua quà cho giáo viên, mà cuối cùng mình lại "rinh" về cả đống đồ cho bản thân? Đó là vì các sàn như Shopee, Lazada hay TikTok Shop được thiết kế bởi những bộ óc thiên tài về tâm lý học hành vi anh em ạ.
Đầu tiên phải kể đến cái hiệu ứng "khan hiếm" và "đếm ngược". Khi bạn vừa click vào app, đập vào mắt là cái đồng hồ đỏ chót đang nhảy lùi từng giây của Flash Sale. Cảm giác như kiểu nếu mình không mua ngay bây giờ, thế giới sẽ sụp đổ, mình sẽ bỏ lỡ một món hời thế kỷ vậy. Bạn lướt xem cuốn sổ tay, bên dưới nó hiện dòng chữ đỏ: "Chỉ còn 2 sản phẩm với giá này!". Thế là não bộ tiết ra adrenaline, tay bấm "Thêm vào giỏ hàng" theo phản xạ có điều kiện.
Tiếp đến là cái bẫy "Freeship Extra". Ui dồi ôi, thề với anh em là cái này nó thâm độc dã man. Món đồ bạn mua giá 150k. Sàn thông báo: "Mua thêm 50k nữa để được miễn phí vận chuyển 30k". Anh em công nhận với mình không, thà mất thêm 50k mua một món đồ vô dụng nào đó (như cái móc khóa, hay đôi tất) để được áp mã freeship, còn hơn là phải trả 30k tiền ship cho shipper! Chúng ta tưởng mình khôn, tưởng mình qua mặt được hệ thống, nhưng thực chất là ta đang dốc thêm tiền cho chúng nó. Cứ thế, giỏ hàng từ 1 món biến thành 3-4 món lúc nào chả hay.
3. Vòng lặp Dopamine và sự bùng nổ của TikTok Shop
Nếu như Shopee dùng voucher để thao túng bạn, thì TikTok Shop dùng nội dung giải trí để gây nghiện. Cái này mình phải công nhận là họ làm quá xuất sắc. Mình đang lướt video hài hước, tự nhiên thuật toán nhét vào một cái video review setup góc làm việc rất chill. Trong video đó, bạn KOL khéo léo giới thiệu chiếc bàn phím cơ gõ "lạch cạch" nghe cực kỳ sướng tai.
Bên góc trái màn hình là một cái giỏ hàng nhỏ xinh nhấp nháy. Nó không ép bạn mua, nó chỉ nằm đó vẫy gọi. Và khi bạn click vào, quá trình thanh toán diễn ra mượt mà đến mức bạn không có thời gian để não bộ đưa ra tín hiệu "Phanh lại!".
Mỗi lần chúng ta chốt đơn, não sẽ giải phóng một lượng dopamine – một loại hormone hạnh phúc. Cái cảm giác chờ đợi món hàng giao đến nó còn vui hơn cả lúc nhận được hàng mở ra xem. Chính cái "hormone hạnh phúc" ngắn hạn này khiến chúng ta cứ mua, mua nữa, mua mãi để xoa dịu những căng thẳng, áp lực trong công việc và cuộc sống.
4. Sự giao thoa giữa văn hóa truyền thống và xã hội tiêu dùng
Ghép hai câu chuyện lại với nhau, mình thấy có một sự giằng xé nhè nhẹ. Truyền thống "tôn sư trọng đạo" vốn dĩ là thứ giá trị tinh thần vô giá, nhưng trong thời đại 4.0, nó đang dần bị vật chất hóa thông qua sự tiện lợi của các sàn TMĐT.
Nhiều bậc phụ huynh bây giờ cũng lên mạng săn sale mùng 10/10, 11/11 để gom sẵn quà tặng cô giáo cho con. Nào là mỹ phẩm, túi xách, thực phẩm chức năng. Rất tiện. Rất hoành tráng. Nhưng thiết nghĩ, những người thầy, người cô từng dạy dỗ chúng ta, họ đâu cần những thứ xa hoa lộng lẫy được mua bằng một cú click chuột hời hợt?
Đôi khi, chỉ một tin nhắn hỏi thăm sức khỏe: "Cô dạo này có khỏe không, đợt lạnh đầu mùa cô nhớ giữ ấm nhé", hay một buổi chiều cuối tuần thu xếp công việc tạt qua nhà cô, ngồi kể chuyện ngày xưa đi học bị cô phạt đứng góc lớp thế nào... Những cái đó mới thực sự là cốt lõi của sự biết ơn. Chúng ta đừng lấy sự bận rộn ra làm cái cớ, rồi dùng thao tác lướt Shopee, Lazada như một cách để "trả nợ" ân tình. Mua sắm online không xấu, nhưng để nó thay thế hoàn toàn sự tương tác giữa con người với con người thì lại là một điều đáng buồn.
Thế nên sáng nay, sau khi hối hận vì chốt đống đồ cá nhân, mình quyết định xóa luôn giỏ hàng chứa mấy hộp quà công nghiệp định mua tặng cô. Chiều nay làm về sớm, mình sẽ chạy ra phố mua một lẵng hoa nhỏ, tự tay viết một tấm thiệp tử tế rồi cuối tuần xách xe máy sang nhà cô chơi. Nghĩ đến đó tự dưng thấy lòng nhẹ nhõm hẳn.
Anh em thì sao? Thời đại bây giờ anh em còn giữ thói quen đến tận nhà thăm thầy cô cũ không, hay chỉ nhắn tin qua Zalo rồi chuyển quà? Và hôm nay 10/10, anh em đã cúng cho mấy sàn TMĐT bao nhiêu tiền rồi, khai thật đi xem nào! Đừng quên để lại ý kiến dưới phần bình luận để chúng ta cùng chém gió nhé.
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Note Pro nhé.
Lời kết
Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.
Join the conversation