Mở đầu

Hello xin chào tất cả anh em và các độc giả thân quen đã quay trở lại với góc nhỏ của Note Pro! Chúc anh em một năm mới tràn đầy sức khỏe, phát tài phát lộc và vạn sự như ý nhé. Đố anh em biết hôm nay là mùng mấy Tết rồi?

Hôm nay là mùng 3 Tết. Cái ngày mà người xưa vẫn hay dặn nhau câu ca dao quen thuộc "Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy". Sáng nay mình mới xách xe chạy qua nhà cô giáo chủ nhiệm cũ chúc Tết, giờ mới rảnh rỗi ôm máy tính gõ lạch cạch vài dòng tâm sự với anh em đây. Tự nhiên dạo một vòng quanh các nhà, thấy mấy đứa em họ mình ngồi im thin thít mỗi đứa ôm một cái iPad lướt YouTube Shorts nhoay nhoáy, mình tự dưng thấy chạnh lòng vãi. Thế là ý tưởng cho bài viết này ra đời luôn.

Hôm nay tụi mình hãy cùng ngồi xuống, nhâm nhi miếng mứt gừng, uống ngụm trà xanh và bàn luận một chút về cái gọi là sự thay đổi của mạng xã hội: YouTube ngày nay rốt cuộc khác gì cái thời tụi mình còn nhỏ xíu xiu? Và giữa cái thời đại mà lên mạng mở mồm ra là có đứa tự xưng "thầy", thì cái chất "tôn sư trọng đạo" thực sự trong ngày Tết nó còn giữ được nguyên vị không nhé.

1. YouTube thời "trẻ trâu" của tụi mình: Cả một hệ tư tưởng

Anh em thử nhắm mắt lại mà nhớ xem. Tầm chục năm trước, khoảng những năm 2015 - 2018 gì đó, YouTube đối với lứa tụi mình nó là cái gì đó bùng nổ lắm. Hồi đấy internet ở quê hay thành phố cũng chưa phải là thứ phủ sóng bạt ngàn 4G, 5G xịn xò như bây giờ. Giao diện YouTube lúc đó trên máy tính hay trên cái điện thoại nắp trượt, màn hình cảm ứng cùi bắp nó đơn giản thôi, nhưng nội dung thì cuốn hút kinh khủng khiếp.

Mình nhớ như in mấy cái dịp gần Tết. Mấy đứa con nít trong xóm hay anh chị em họ hàng tụ tập lại nhà bà nội, chả có tiền mua pháo hay đồ chơi xịn đâu, cứ quây quần bên cái máy tính bàn hoặc mượn được cái điện thoại của chú thím là bắt đầu bật nhạc chế Vanh Leg. Ôi dồi ôi, nghe mấy bài "Tết nhà bà Hoan" hay "Đại ca lớp 12A" nó cười bò lăn bò lóc ra sàn nhà. Cái hay của YouTube thời đó là nội dung nó dài, nó có cốt truyện. Đợi một cái video vlog của JVevermind, Huyme hay chờ anh Nguyễn Thành Nam (NTN) làm mấy trò thử thách nổ pháo nó háo hức cực kỳ. Dù là lúc đó cũng có mấy tranh cãi về nội dung xàm xí, nhưng ít ra xem xong một cái clip 10-15 phút, người ta còn đọng lại tiếng cười, còn có cái để đám bạn lên lớp bàn tán xôn xao cả tuần liền.

Thời ấy, tụi mình gọi YouTube là nơi kết nối. Cả đám chụm đầu vô xem chung một màn hình. Tết đến, mở danh sách nhạc Tết hay hài Tết lên TV, cả nhà từ ông bà tới cháu chắt cùng ngồi xem, cắn hạt dưa cười hô hố. Cái cảm giác đó nó xôm tụ và ấm áp vãi.

2. YouTube ngày nay: Cái lồng giam của thuật toán và video ngắn

Quay về hiện tại đi. Sáng nay mình nhìn mấy đứa em họ mình. Chúng nó dán mắt vào màn hình, ngón tay vuốt vuốt liên tục cứ 15 giây một lần. Không một đứa nào nói chuyện với đứa nào. Chẳng có tiếng cười nắc nẻ như hồi tụi mình xem Vanh Leg nữa. Chỉ có mấy âm thanh chát chúa, nhạc remix giật đùng đùng xào lại từ TikTok qua YouTube Shorts.

YouTube bây giờ nó quá thông minh rồi, nó có AI và thuật toán phân tích hành vi đến từng micro-giây. Bạn dừng lại xem một cái video drama đánh ghen, khoe xe, khoe tiền tầm 3 giây thôi là y như rằng ngày mai cái bảng feed của bạn ngập tràn những nội dung tương tự. Mọi thứ trở nên quá nhanh, "mì ăn liền" đến mức ngán ngẩm. Nhà sáng tạo nội dung bây giờ cũng chịu áp lực view quá lớn, họ bị cuốn vào vòng xoáy phải giật tít, phải câu view, phải làm lố để giữ chân người xem trong 3 giây đầu tiên.

Chính cái sự cuộn video vô tận ấy nó bào mòn sự tập trung của tụi nhỏ. Nội dung không đọng lại được cái gì trong đầu ngoài những cái trend vô nghĩa, đôi khi là độc hại. Sự kết nối gia đình qua cái màn hình TV dường như cũng nhạt dần khi giờ đây mỗi người có một chiếc smartphone riêng, tự giam mình trong một "bong bóng thuật toán" cá nhân. Đôi khi mình tự hỏi, nền tảng nó phát triển hơn, nét hơn, load nhanh hơn, nhưng tại sao cái hồn của nó lại biến mất đâu rồi? Cảm giác cái YouTube mà tụi mình từng yêu thích đã thực sự "ngủ đông" theo những ông hoàng nhạc chế ngày ấy mất rồi.

3. Lên mạng ai cũng là "Thầy" - Nhớ lại bài học "Tôn sư trọng đạo"

Anh em nhớ cái bài viết đợt trước mình bóc phốt mấy giang hồ mạng như Huấn Hoa Hồng không? Lên mạng riết rồi thấy cái danh xưng "Thầy" nó bị lạm dụng một cách rẻ tiền quá. Thằng bán nước hoa trốn thuế cũng được gọi là "Thầy Huấn", mấy tay dạy làm giàu mõm lùa gà trên mạng cũng xưng "Thầy", mấy idol dạy đạo lý suông cũng bắt tụi nhỏ gọi bằng "Thầy".

Chính cái mạng xã hội bùng nổ này vô tình làm méo mó đi cái chữ "Thầy" vốn vô cùng cao quý trong văn hóa Việt Nam mình. Hồi xưa nghe tới chữ "Người Thầy", chúng ta nghĩ ngay đến những con người tận tụy bên bục giảng, bụi phấn bám đầy tay, đêm đêm ngồi chấm bài mỏi cả mắt. Còn bây giờ, đôi khi tụi trẻ con lại thần tượng mấy "người thầy ảo" trên YouTube, TikTok hơn là những người đang hàng ngày nhẫn nại uốn nắn tụi nó trên lớp.

Hôm nay là mùng 3 Tết. Khí trời Hà Nội hửng nắng nhẹ, hơi se lạnh, mình quyết định không ngủ nướng nữa mà mặc cái áo khoác đàng hoàng, mua hộp bánh mứt rẽ qua nhà cô giáo chủ nhiệm hồi cấp 2. Bước vào sân nhà cô, thấy mấy anh chị cựu học sinh khóa trước cũng đang ngồi quây quần uống trà cắn hạt dưa. Tự nhiên mình thấy một sự bình yên đến lạ lùng, thứ mà cái màn hình điện thoại vô tri kia vĩnh viễn không bao giờ đem lại được.

4. Trí tuệ nhân tạo (AI) và YouTube có thay được người cầm phấn?

Ngồi tâm sự với cô một lúc, cô cười bảo dạo này học sinh sướng quá, có gì không hiểu cứ lên YouTube gõ cái là có hàng trăm video bài giảng bung ra. Thậm chí bài khó quá thì ném vào ChatGPT hay Gemini bắt nó giải hộ rẹt rẹt. Công nhận luôn anh em ạ! Thời đại AI nó mạnh kinh khủng. Mình từng chia sẻ việc Việt Nam top 1 Đông Nam Á xài AI để học tập cơ mà. Kiến thức bây giờ nó không còn nằm độc quyền trong cuốn sách giáo khoa hay trong cuốn giáo án của cô nữa.

Thế nhưng mà, máy móc làm sao thay được cái tình người hả anh em?

Cái con AI nó có thể chỉ cho bạn cách giải hệ phương trình nhanh nhất, nhưng nó không biết cách xoa đầu động viên khi bạn trượt bài kiểm tra 15 phút. YouTube có thể dạy bạn cách làm thí nghiệm hóa học siêu ngầu, nhưng nó chả thể nào nắm tay kéo bạn đứng dậy khi bạn thất bại hay chán nản tuổi dậy thì. Cô giáo mình ngồi đó, tóc nay đã có nhiều sợi bạc, vẫn nhớ như in cái hồi mình lớp 8 quậy phá trốn học đi chơi net bị cô tóm cổ. Cô nhắc lại mà cả đám cười vỡ bụng. Cái ký ức đó, sự bao dung đó, sự thấu hiểu từ một con người bằng xương bằng thịt dành cho một con người... đó mới là giáo dục thật sự.

Truyền thống "Tôn sư trọng đạo" của dân tộc mình nó không chỉ là việc ngoan ngoãn chắp tay chào hay mang phong bì đến biếu xén ngày lễ Tết. Nó nằm ở cái sự biết ơn sâu sắc đối với những người đã rèn giũa nhân cách cho mình. Dù xã hội ngoài kia có phát triển thế nào, dù YouTube có thay đổi thuật toán hàng vạn lần, dù AI có thông minh đến mức tự viết được code hay làm thơ, thì sự ân cần của một người thầy vẫn là thứ ánh sáng dẫn đường không gì thay thế được.

5. Chúng ta đánh mất điều gì?

Mình ngồi nhìn dòng người đi chúc Tết ngoài đường qua khung cửa sổ nhà cô. Cuộc sống vội vã quá. Giờ mùng 3 Tết nhiều khi người ta lười đi, chỉ việc mở Messenger gửi cái tin nhắn chúc mừng copy paste nhạt nhẽo, gửi kèm cái thiệp động nhấp nháy tải trên mạng là xong nghĩa vụ "Tết Thầy". Nhanh gọn lẹ. Nhưng nó lạnh lẽo lắm anh em ạ.

Có lẽ, thứ chúng ta đang đánh mất đi trong thời đại số này chính là sự "dụng tâm". Ngày xưa thời mạng internet chưa phổ biến, để chúc Tết thầy cô, cả đám bạn học phải đạp xe hì hục giữa trời mưa phùn gió bấc, đứa góp vài chục ngàn mua lẵng hoa, đến nhà thầy cô ngồi cắn hạt dưa chém gió râm ran. Tình cảm nó gắn kết từ những cái khó khăn, từ sự chân thành nhỏ bé ấy. Giờ thì ai cũng có xe máy xịn, ai cũng có smartphone kết nối vạn vật, nhưng khoảng cách giữa con người với nhau lại xa vời vợi.

Thế nên, đôi khi nhạy cảm một chút để nhận ra những điều này lại hay. Như bạn Kim Anh team mình từng viết trên blog cá nhân đó, nhạy cảm quá thì khổ, nhưng vô cảm trước những giá trị cốt lõi của tình thầy trò, của văn hóa cội nguồn thì mới thực sự là bi kịch.

Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Note Pro nhé. Và nếu thấy hay, hãy share bài này cho tụi bạn thân để nhắc nó chiều nay rủ nhau qua nhà thầy cô cũ làm cốc trà xanh ngay đi!

Lời kết

Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này. Năm mới chúc anh em bớt sống ảo lại một tí, sống thật nhiều hơn, yêu thương nhiều hơn. Đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân, gia đình và đặc biệt là những người thầy, người cô đáng kính nhé. Tạm Biệt.