Mở đầu

Hello anh em! Lại là mình Minh Hiếu đây, dạo này cuối cấp bài vở ở Phan Đình Phùng vắt kiệt sức lực luôn nhưng mình vẫn ngoi lên đây với anh em. Mấy nay trời thu Hà Nội bắt đầu se lạnh rồi, tự dưng sáng nay đi học qua mấy hàng cây sấu rụng lá ở cổng trường, mình lại ngửi thấy cái mùi là lạ... cái mùi ngai ngái của bếp than, mùi của sự tất bật cuối năm, mùi của Tết anh em ạ. Thề luôn, mặc dù bây giờ mới chỉ là cuối năm 2026 thôi, tết 2027 còn vài tháng nữa mới tới, nhưng cái không khí lành lạnh nó làm mình nôn nao kinh khủng.

Tự nhiên trưa nay lúc ngồi cafe bấm điện thoại lướt lướt, mình chợt khựng lại nhận ra dạo này tay mình auto vuốt TikTok nhiều quá. Xem cái gì mà dài quá 1 phút là bắt đầu lười, não cứ giục ngón tay vuốt lên xem video khác. Từ đấy mình mới suy nghĩ vẩn vơ về việc nền tảng video ngắn này nó đã "bào mòn" thói quen của tụi mình ác chiến như thế nào. Và xa hơn nữa là nghĩ về mùa Tết năm nay, liệu cái văn hoá "mùng 3 Tết Thầy" truyền thống có bị mấy cái clip 15 giây chúc tết công nghiệp kia thay thế luôn không? Hôm nay anh em mình cùng ngồi lại mạn đàm chút nhé. Bài này khá là nhiều cảm xúc và đụng chạm đấy.

TikTok đã "thao túng" tâm lý người xem tụi mình ra sao?

Anh em có nhớ cái thời 2018 - 2019 không? Lúc đó cày view cho sếp Tùng hay rủ nhau xem Vanh Leg nhạc chế, toàn bỏ ra cả nửa tiếng đồng hồ ngồi ngâm cứu từng khung hình một cười sặc sụa. Hồi đó rảnh rỗi, xem YouTube dài là một hệ tư tưởng. Còn bây giờ á? Ối dồi ôi, mở cái video vlog hay bài giảng nào dài cỡ 3 phút lên là bắt đầu thấy ngứa tay muốn nhấn tua nhanh 2x rồi.

Cái nền tảng TikTok này nó giỏi thật sự. Nó đánh trúng vào tâm lý tò mò, thích ăn liền, não bộ lười tư duy sâu của giới trẻ tụi mình. Cứ 15 giây lại có một trò mới, drama giật gân, nhạc đùng đùng xập xình bắt tai. Mình nằm ườn ra giường lướt 1 phát là mất luôn 2 tiếng đồng hồ trôi qua hồi nào không hay. Người ta gọi hiện tượng này là sự bùng nổ của 도파민 (Dopamine) ngắn hạn. Chứ bình thường bắt mình ngồi giải bài toán hình không gian hay nghe cô giáo giảng văn tầm 45 phút trên lớp là ngáp ngắn ngáp dài, mắt díp lại ngay.

Thói quen tiếp nhận thông tin của chúng ta bị bóp méo vcl. Thay vì cất công cầm đọc một cuốn sách dày cộp, anh em chọn cách xem "review sách trong 1 phút". Thay vì tận hưởng 1 bộ phim điện ảnh rạp tốn tiền tốn thời gian ngồi xem kỹ từng tình tiết ý nghĩa, tụi mình lên TikTok xem review phim với cái giọng chị Google AI đứt quãng vô hồn tóm tắt lại. Nhanh, gọn, lẹ nhưng đọng lại trong đầu chả có mẹ gì. Sáng lướt chiều quên sạch. Sự kiên nhẫn của thế hệ Gen Z tụi mình đang bị đẩy lùi về vạch xuất phát.

Sự lạnh lùng của thuật toán và sự vô cảm dần đều

Hôm nọ mình có đọc được một số tài liệu phân tích kỹ thuật về cái gọi là "thuật toán phân phối nội dung ngẫu nhiên" của nó. Khi anh em đang xem một cái video cảm động về tình thầy trò vùng cao, rơm rớm nước mắt tự nhủ lòng mai đi học phải ngoan hơn. Xong vuốt màn hình lên phát, đập ngay vào mắt là cái clip nhảy lắc hông xập xình hoặc một màn tấu hài nhảm xàm xí nào đó. Thế là cảm xúc bị bẻ lái cực gắt. Sự đồng cảm trân quý biến mất sạch bách chỉ trong đúng 1 giây.

Não bộ chúng ta liên tục bị nhồi nhét những luồng thông tin hỗn tạp không liên quan, khiến cho cảm xúc dần trở nên nông cạn đi. Mình không kịp có thời gian để "thấm" một cái gì đó ý nghĩa. Mọi thứ trôi tuột đi rất nhanh. Đó là lý do tại sao đôi khi chúng ta thấy giới trẻ dạo này hơi vô cảm trước những thứ lẽ ra cần sự sâu lắng.

Tết Thầy thời công nghệ: Gửi link chúc Tết thay vì sự hiện diện?

Thế rồi cái thói quen "ăn liền" vô cảm đấy nó ngấm từ từ vào cả cách chúng ta đối xử với nhau, đặc biệt là vào những dịp lễ tết cổ truyền. Các cụ dạy "Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy". Từ ngàn đời nay, tôn sư trọng đạo là cái gốc rễ nhân cách của dân tộc VN mình rồi. Ngày xưa, cứ sáng mùng 3 Tết là lũ học trò tụ tập gọi ới nhau, xe đạp xích lít chở nhau đến chật kín ngõ nhà thầy cô. Đứa mang gói mứt tết, đứa mua hộp chè búp Thái Nguyên, ngồi cắn hạt dưa nổ lách tách nói chuyện năm nay con học hành ra sao, thi khối nào. Không khí nó ấm áp, rôm rả cực kỳ.

Ấy vậy mà năm ngoái, chính bản thân mình chứng kiến một sự thật hơi buồn ở lớp mình luôn. Sáng mùng 3 Tết, lớp trưởng nhắn lên nhóm Zalo hô hào đi chúc Tết cô giáo chủ nhiệm. Lớp sĩ số 40 đứa thì được lèo tèo đúng 5 đứa đi. Còn lại viện đủ lý do trên trời dưới biển: bận đi chúc tết họ hàng, bận về quê nội ngoại, mệt rớt mồng tơi không lết nổi. Nhưng đến tối về lướt nền tảng top top lại thấy chúng nó quay trend nhảy nhót ở quán cafe rần rần. Sốc nhất là có mấy thanh niên còn lưu luôn cái video chúc tết hài hước có sẵn trên mạng, gắn thẻ tên cô giáo vào rồi nhắn tin: "Em chúc cô năm mới vui vẻ, mạnh khoẻ y như clip này nhé!".

Thấy nó nhạt nhẽo và công nghiệp không? Mình không chê việc chúc Tết qua mạng, vì có những lúc xa xôi cách trở về mặt địa lý không thể đến thăm được. Nhưng việc dùng một cái video 15 giây tạo sẵn để chối bỏ sự hiện diện chân thành, thay thế cho một cuộc gọi hay một buổi đến thăm trực tiếp thì nó làm sứt mẻ đi cái ý nghĩa cốt lõi của tình thầy trò mất rồi. Mình cứ nghĩ thế là tiện, là 4.0, nhưng thực chất nó làm mọi thứ trở nên quá đỗi hời hợt.

Trải nghiệm nhớ đời của một thằng học trò lười

Tiện đây ở góc tâm sự nhỏ này mình cũng trải lòng luôn một câu chuyện của cá nhân mình. Hồi cấp 2 mình học dốt văn cực kỳ, hay trốn tiết của thầy Hùng để ra quán net cày rank. Thầy biết tòng tọc hết nhưng không bao giờ mắng nhiếc bêu riếu trước lớp, chỉ bắt mình ở lại cuối giờ chép bài và thầy ngồi lại nói chuyện khuyên nhủ. Thầy hay bảo: "Cái gì đến nhanh thì nó đi cũng nhanh con ạ, thi thoảng sống chậm lại mới thấy cái gì là thật". Lúc đó mình trẻ trâu ngựa non háu đá có hiểu cái quái gì đâu, nghe tai này lọt tai kia trôi thẳng ra ngoài.

Mãi đến khi thi đỗ lên trường cấp 3, một hôm ngày nhà giáo 20/11 mình cũng lười chả thèm về thăm thầy, định bụng dạo quanh mạng tải cái thiệp điện tử hoa hoè rồi gửi qua messenger là xong nhiệm vụ. Thế quái nào tay dính nước bấm nhầm sang nút gọi video call. Thầy bắt máy ngay, lúc đó thầy đang ngồi một mình pha trà. Thầy mỉm cười bảo: "Gớm, tôi tưởng anh lên cấp 3 có bạn mới quên luôn lão già này rồi cơ". Tự nhiên lúc đấy cổ họng mình nghẹn đắng lại, mắt cay cay, thấy ân hận kinh khủng.

Một cái clip mạng xã hội triệu view uốn éo hay một câu chúc copy-paste trên mạng mãi mãi không bao giờ mang lại được nụ cười rạng rỡ và ánh mắt ấm áp của thầy cô khi tận mắt thấy đứa học trò quậy phá năm xưa giờ đã khôn lớn trưởng thành.

Sau lần nhớ đời đấy, Tết năm nào mình cũng ưu tiên sáng sớm mùng 3 mặc quần áo chỉnh tề phóng xe qua nhà thầy. Thầy trò chả cần điện thoại vuốt vuốt, cứ ngồi bóc nilon hộp mứt, uống ngụm trà chát chát rồi ôn lại chuyện ngày xưa tôi trốn học trèo tường ra sao. Nó phê, nó sâu sắc hơn cái việc lướt xem tóp tóp ngàn vạn lần anh em ạ. Mình ngộ ra sự thật là màn hình điện thoại chỉ mang lại những niềm vui ảo ngắn hạn rỗng tuếch, còn những cái bắt tay, những lời động viên trực tiếp từ những người cầm lái đưa đò cho mình mới là thứ nuôi dưỡng tâm hồn và đi theo mình suốt cuộc đời.

Công nghệ là để phục vụ truyền thống, đừng làm nô lệ cho nó

Nói đi cũng phải nói lại, mình không hề anti hay phủ nhận lợi ích của TikTok. Nó là một công cụ giải trí xuất sắc, và bản thân công cụ thì không có lỗi, lỗi nằm ở cách mà bộ não con người chúng ta phản ứng và sử dụng nó. Tại sao chúng ta không biến sự tiện lợi của công nghệ thành một phần để lưu giữ kỷ niệm ngày tết thay vì dùng nó làm cái cớ để lười biếng?

Nếu anh em để ý, những cơn mưa bụi mưa phùn (loại đặc sản thời tiết nồm ẩm dịp tết miền Bắc mà đợt trước mình có lên hẳn bài phân tích kỹ cho anh em xem rồi đấy), mặc dù ướt át bẩn thỉu khó chịu thật, nhưng chính nó lại tạo ra một cái không khí gắn kết kỳ lạ của ngày Tết. Hãy thử tưởng tượng xem, trời rét căm căm, anh em khoác áo mưa tiện lợi rét run người đến gõ cửa nhà cô giáo chủ nhiệm. Cô vội vã ra mở cửa, bất ngờ và mừng rỡ ôm chầm lấy học sinh. Rót ngay ly nước chè nóng bốc khói nghi ngút mời cả nhóm. Chút mưa xuân bám trên vai áo, hai tay thì xoa xoa vào nhau cho đỡ cóng. Khung cảnh đấy làm sao mà con AI hay cái thuật toán vô tri nào nó mô phỏng được? Đời thực nó chạm đến trái tim bằng những giác quan chân thật nhất: sự hiện diện, hơi ấm, và giọng nói.

Anh em hoàn toàn có thể đến nhà thầy cô, cả lớp quây quần lại ôn chuyện cũ, rồi sau đó rủ thầy cô quay chung một đoạn video TikTok đu trend tết vui nhộn làm kỷ niệm up lên nhóm lớp. Mình đảm bảo các thầy cô thời đại này bây giờ xì tin lắm, sẵn sàng nhập hội đu trend cùng học sinh ngay và luôn. Lúc đó, công nghệ lại trở thành chất xúc tác tuyệt vời gắn kết tình cảm, phá vỡ khoảng cách thế hệ. Đoạn video ngắn mười mấy giây đó sẽ mang một ý nghĩa vĩnh cửu, vì nó chứa đựng nụ cười thật, tình cảm thật của những con người đang ngồi chung một phòng khách, chứ không phải là sự sao chép vô hồn ở cách xa nhau hàng chục cây số.

Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo những bài viết góc nhìn đời sống mới nhất từ Note Pro nhé. Mỗi lượt share hay vài dòng comment của anh em ở dưới luôn là nguồn động lực cực lớn để mình gõ phím cống hiến đấy.

Lời kết

Cảm ơn các bạn đã nán lại đọc trọn vẹn bài viết tâm sự khá dài này. Mùa Tết sắp tới, bớt lướt điện thoại sống ảo đi anh em nhé. Cất điện thoại vào túi, mua giỏ hoa quả qua thăm lại người thầy người cô cũ. Đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân, gia đình và đặc biệt là những người thầy đáng kính. Tạm Biệt.