Mở đầu

Hello xin chào tất cả anh em độc giả thân thiết đã quay trở lại với blog Note Pro. Nay mùng 8 tháng 10 rồi, trời thu Hà Nội dạo này chiều tối lộng gió, đi đường hít hà cái không khí se se lạnh sướng cực kỳ luôn. Mấy hôm nay tôi bận ngập đầu với đống đề cương thi giữa kì trên lớp, nhưng đêm qua lại xảy ra một chuyện khiến tôi trằn trọc mãi không ngủ được.

Chuyện là thế này, tầm 1 rưỡi sáng, đáng lẽ phải đi ngủ để mai còn lết xác lên trường, thì tôi lại quen tay vớ lấy cái điện thoại. Quẹt quẹt lướt lướt TikTok vô thức. Tôi cá là 99% anh em ở đây đều mắc cái bệnh giống tôi: chỉ định xem "nốt 5 phút" nhưng ngẩng đầu lên thì đồng hồ đã điểm 3 giờ sáng. Cay bản thân kinh khủng mà chả bỏ được cái tật này. Đang lướt mượt mà, tự nhiên đập vào mắt tôi là một đoạn clip quay lén trong lớp học. Một đứa học sinh đang đứng bật dậy, chỉ thẳng mặt cô giáo dạy Văn cãi tay đôi, lời lẽ ngang ngược cực kỳ. Ở dưới phần bình luận thì ôi thôi... hàng ngàn comment tung hô cậu học sinh kia là "anh hùng", "dũng cảm", "dám đứng lên chống lại hệ thống".

Tôi sững sờ mất một lúc. Tắt vội màn hình, tự nhiên tôi thấy lạnh sống lưng. Không phải vì trời thu, mà vì cái cách mạng xã hội đang âm thầm nhào nặn suy nghĩ của tụi mình. Thế là nay tôi quyết định mở máy, gõ ngay bài này tâm sự với anh em về câu chuyện: Khi thuật toán quyết định những gì chúng ta nhìn thấy, và sự phai nhạt dần của cái gốc rễ mang tên "tôn sư trọng đạo".

1. Cái bẫy ngọt ngào của những dòng code vô tri

Anh em làm code, làm web hay làm blog như tụi mình chắc thừa hiểu sức mạnh của thuật toán (Algorithm). Nhưng với người dùng bình thường, nó giống như một bóng ma tàng hình vậy. Bạn vừa dừng lại xem một video đánh ghen khoảng 5 giây? Xin chúc mừng, ngày mai nguyên cái bảng feed của bạn sẽ ngập tràn drama ngoại tình. Bạn lỡ tay ấn like một cái clip học sinh troll giáo viên? Nửa tiếng sau, bạn sẽ thấy hàng chục video tương tự được dâng lên tận miệng.

Thuật toán sinh ra không phải để dạy chúng ta làm người tốt. Nó sinh ra để giữ mắt chúng ta dán vào màn hình càng lâu càng tốt, từ đó mấy ông lớn như Meta, ByteDance mới kiếm được mớ tiền từ quảng cáo. Khổ nỗi, tâm lý con người lại tò mò với những thứ tiêu cực, giật gân, đi ngược lại đám đông. Một video quay cảnh lớp học trật tự, học sinh ngoan ngoãn nghe giảng chắc giỏi lắm được vài trăm lượt xem. Nhưng thử làm một cái clip "Bật lại thầy giám thị cực gắt", "Bóc phốt cô chủ nhiệm hãm tài" xem? Triệu view lên xu hướng chỉ là chuyện nhỏ.

Cái đáng sợ nhất là khi bạn nhìn thấy những nội dung độc hại đó lặp đi lặp lại mỗi ngày, bộ não của bạn sẽ tự động mặc định: "À, hóa ra việc cãi lại thầy cô là bình thường, là xu hướng, là ngầu". Thuật toán đã vô tình (hoặc cố ý) tạo ra một cái buồng vang (echo chamber), nhốt tụi Gen Z chúng mình vào một không gian ảo nơi sự hỗn láo được trao thưởng bằng nút like.

2. Từ view ảo đến hệ lụy đời thực

Tuần trước, ngay tại trường tôi thôi chứ chả đâu xa. Có thằng bé khối 10 bị thầy giám thị bắt vì tội mang pod (thuốc lá điện tử) vào trường. Thay vì nhận lỗi, nó lại thái độ lồi lõm, lôi điện thoại ra quay thẳng mặt thầy rồi gào lên bảo thầy vi phạm quyền riêng tư. Sau đấy nó về up cái video cắt ghép ấy lên một group kín của trường để "bóc phốt".

Tôi xem đoạn clip đó mà xót xa thực sự. Kể từ bao giờ cái ranh giới giữa "bảo vệ quyền lợi cá nhân" và "vô văn hóa" nó lại mong manh đến thế? Ngày xưa thế hệ anh chị, hay bố mẹ mình đi học, thầy cô đánh cho nứt roi mây vẫn cúi đầu khoanh tay xin lỗi. Giờ giáo viên nói hơi nặng lời một câu là học sinh lăm lăm cái điện thoại đòi ghi âm, quay hình up lên mạng.

Truyền thống "tôn sư trọng đạo" đã ăn sâu vào máu thịt người Việt mình bao đời nay. Tháng sau là tháng 11 rồi, lại rục rịch chuẩn bị ngày 20/11. Năm nào cũng hoa, cũng quà, cũng những bài hát "Bụi phấn" vang lên khắp sân trường. Nhưng đằng sau những thứ bề nổi ấy, tình nghĩa thầy trò dường như đang bị sức mạnh của mạng xã hội làm cho méo mó. Học sinh sợ bị bạn bè chê cười nếu tỏ ra ngoan ngoãn, thích thể hiện cái tôi cá nhân một cách độc hại để chứng tỏ mình "bắt trend". Còn giáo viên thì sao? Họ đi dạy trong nơm nớp lo sợ. Sợ một ngày câu nói đùa của mình bị cắt ghép, xuyên tạc rồi quăng lên mạng cho hàng ngàn người xúm vào chửi bới.

3. Lỗi tại AI hay tại chính chúng ta?

Nhiều lúc ngồi ngẫm nghĩ, đổ hết tội lỗi cho thuật toán hay mạng xã hội thì cũng hơi oan cho mấy dòng code đó. Bản chất của AI hay thuật toán chỉ là cái gương phản chiếu lại chính những ham muốn, bản ngã sâu thẳm của con người.

Nếu chúng ta không click vào, không tò mò xem mấy cái video nội dung rác rưởi, không hùa nhau comment cổ xúy cho những hành vi lệch chuẩn, thì thuật toán lấy cái gì mà phân phối? Một nền tảng mạng xã hội chỉ "độc hại" khi người dùng trên đó dung túng cho cái ác.

Tôi nhớ hồi lập cái blog Note Pro này, mục đích ban đầu chỉ là share vài cái tip code, vài cái giao diện template mượt mà cho anh em. Có đợt tôi thấy mấy cái drama giang hồ mạng, bóc phốt nhau kéo traffic khủng quá. Thú thật, là một thằng làm web, tôi cũng từng nảy ra ý nghĩ: "Hay mình viết bài giật tít ăn theo drama cho web mau lên top?". Nhưng rồi lương tâm cắn rứt, tôi không làm được. Nhất là những nội dung liên quan đến giáo dục, nhà trường. Trí tuệ và chất xám của mình phải dùng để đem lại giá trị thật, chứ không phải đi bòn mót dăm ba cái view rẻ tiền.

4. Cách tôi "huấn luyện" lại thuật toán để tìm lại sự bình yên

Tôi không thể thay đổi được cả một thế hệ, nhưng tôi có thể tự bảo vệ cái đầu của mình. Để sống sót và giữ được những giá trị cốt lõi như tôn sư trọng đạo trong cái thời đại điên đảo này, tôi bắt đầu tự thiết lập lại kỷ luật bản thân với điện thoại.

• Thẳng tay "Không quan tâm": Gặp bất cứ nội dung nào bóc phốt giáo viên, cãi vã vô học, tôi lập tức nhấn "Không quan tâm" (Not Interested) hoặc block luôn kênh. Chỉ sau 3 ngày, feed của tôi sạch bóng rác rưởi.
• Đi theo những giá trị thật: Thay vì hâm mộ mấy idol mạng làm khùng làm điên, tôi follow những kênh chia sẻ kiến thức, kỹ năng sống, các trang blog chất lượng. Thuật toán nó khôn lắm, bạn "cho" nó ăn cái gì, nó sẽ trả lại bạn cái đó.
• Sống chậm lại ở ngoài đời: Gặp thầy cô trên hành lang, thay vì chúi mũi vào màn hình, tôi cất điện thoại đi, đứng lại cúi chào đàng hoàng. Những cái nhỏ nhặt thế thôi, nhưng tự nhiên thấy lòng mình thanh thản, mối quan hệ thầy trò cũng vì thế mà gần gũi, ấm áp hơn nhiều. Mọi xích mích ở lớp, cứ gặp thẳng nhau mà giải quyết. Việc quái gì phải mang lên mạng cho thiên hạ phán xét?

Tương lai chúng ta không thể tách rời khỏi công nghệ. Mạng xã hội, AI, thuật toán... chúng sẽ tiếp tục phát triển với tốc độ chóng mặt. Sẽ còn nhiều phiên bản giao diện mới, nhiều bản cập nhật xịn sò hơn nữa. Nhưng anh em hãy nhớ, máy móc nâng cấp thì dễ, chứ nhân cách con người mà đã xuống cấp thì khó build lại lắm. Đừng để dăm ba cái thuật toán ảo chi phối thứ tình cảm thiêng liêng nhất đời người.

Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Note Pro nhé.

Lời kết

Cảm ơn các bạn đã đọc bài viết này, đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và hạnh phúc bên người thân và gia đình nhé. Tạm Biệt.

Copyright © Note Pro