Mở đầu

Hello xin chào tất cả anh em độc giả đã quay trở lại với Note Pro! Đêm qua tự nhiên mất ngủ các bạn ạ. Trời thu Hà Nội dạo này bắt đầu se lạnh, cái thời tiết ẩm ương làm mình nằm cuộn tròn trong chăn lướt Tiktok vô thức mãi đến tận 2 rưỡi sáng. Đột nhiên ngón tay mình khựng lại ở một đoạn video cũ mèm, hình như cắt từ một chương trình phóng sự nào đó rỗ lốm đốm hồi năm 2010. Hình ảnh một đám học trò lấm lem bùn đất, dắt chiếc xe đạp cọc cạch vác bó hoa điểm mười bọc trong mảnh giấy báo cũ kỹ đến nhà thầy giáo. Tự nhiên... mình thấy chột dạ, sống mũi cay cay.

Cái thời đó qua lâu quá rồi nhỉ? Mình vội ném cái điện thoại sang một bên, nằm vắt tay lên trán suy nghĩ linh tinh. Đầu óc cứ miên man về ngày xưa, rồi lại nhìn cái điện thoại phát sáng leo lét góc giường. Thế là bật dậy mở máy tính lên gõ luôn bài này cho anh em. Chủ đề hôm nay nghe có vẻ hơi "trầm cảm" và hoài niệm một tí, nhưng chắc chắn ai trong chúng ta, từ thế hệ 8x, 9x cho đến cả lứa Gen Z đời đầu cũng từng một lần nghĩ tới: Điện thoại thông minh đã thực sự thay đổi tuổi thơ của chúng ta như thế nào? Và cái truyền thống "tôn sư trọng đạo" thiêng liêng ngày xưa với bây giờ nó đã bị bẻ cong ra sao qua một cái màn hình phẳng?

Tuổi thơ từng là những buổi chiều bám đầy bùn đất

Anh em thử nhắm mắt lại và nhớ xem cái thời mà mạng internet, wifi cáp quang hay 4G còn là một khái niệm gì đó cực kỳ xa xỉ. Cái thời mình còn học cấp 1, chưa hề biết đến chiếc điện thoại thông minh là gì. Cùng lắm là đi học về lén lén móc cái điện thoại cục gạch Nokia màn hình đen trắng của bố để bấm trò rắn săn mồi là đã thấy oai nhất xóm rồi.

Tuổi thơ ngày đó là những buổi chiều chạy nhảy ngoải cánh đồng rơm rạ, trốn ngủ trưa đi bắt chuồn chuồn, tạt lon, bắn bi hay rủ nhau đi trộm nhãn nhà hàng xóm bị chó đuổi chạy thục mạng. Niềm vui nó đơn giản nhưng mà chân thật, da đứa nào cũng đen nhẻm, chân tay trầy xước tùm lum nhưng nụ cười thì lúc nào cũng rạng rỡ. Hồi ấy không có cái khái niệm "trầm cảm mạng" hay FOMO (hội chứng sợ bị bỏ lỡ) như bây giờ đâu. Mình chơi với bạn bằng ánh mắt thật, bằng những cái đập tay đau điếng chứ không phải qua những cái icon cảm xúc trên Messenger.

Đến trường thì ôi thôi, đứa nào cũng sợ thầy cô một phép. Thề luôn với anh em, hồi đó giáo viên giống như một "thế lực" gì đó uy nghiêm tối cao lắm. Đang đá cầu ầm ầm ngoài sân trường cãi nhau chí chóe, chỉ cần nghe một tiếng đằng hắng của thầy giám thị hay cái bóng dáng quen thuộc của cô giáo chủ nhiệm đi ngang qua hành lang là cả đám im bặt. Đứa nào đứa nấy lủi nhanh như cuốc, ngoan ngoãn chắp tay sau lưng. Cái sợ đó không phải là sợ hãi kiểu tiêu cực, mà nó xuất phát từ sự nể trọng tuyệt đối. Gặp thầy cô ngoài đường, dù đang đạp xe hộc tốc mồ hôi nhễ nhại cũng phải bóp phanh kít lại, tháo vội cái mũ lưỡi trai xuống, đứng nghiêm trang khoanh tay cúi đầu: "Em chào cô ạ!" to rõ ràng. Lúc đó, ranh giới giữa thầy và trò nó rạch ròi lắm, nhưng tình cảm thì ấm áp và thật đến từng milimet.

Sự xuất hiện của chiếc màn hình cảm ứng và những đứa trẻ "cúi đầu"

Bẵng đi một thời gian, dòng chảy công nghệ lướt qua nhanh đến chóng mặt. Từ lúc những chiếc smartphone màn hình cảm ứng bắt đầu bùng nổ và phổ cập đến tận tay những đứa trẻ cấp 1, cấp 2, mọi thứ quay ngoắt 180 độ. Tuổi thơ bao la của những cánh diều tự nhiên bị ép lại, thu bé vừa vặn bằng một cái màn hình 6 inch lạnh ngắt.

Nhìn đứa cháu mình mới học lớp 3 bây giờ mà xem. Đi học về bước qua cửa là nó vứt tạch cái balo xuống ghế, tay chộp ngay lấy cái iPad. Không bắn bi, không nhảy dây, chẳng biết trò ô ăn quan là cái gì. Cuộc sống của nó xoay quanh những video review đồ chơi lòe loẹt trên YouTube, những clip biến hình ngắn ngủn trên TikTok, hay đắm chìm hàng giờ liền trong các trận game Roblox vô bổ. Bố mẹ thì đi làm về mệt, ném cho con cái điện thoại để nó "ngồi im cho đỡ quấy". Ai dè, cái sự "ngồi im" đó lại đánh đổi bằng cả một tuổi thơ không có sự kết nối thật sự.

Điện thoại thông minh cướp đi sự vận động thể chất, làm hỏng đôi mắt của tụi nhỏ, và đáng buồn hơn là nó cướp luôn cả khả năng giao tiếp, khả năng nhìn thẳng vào mắt người đối diện. Ngồi cùng mâm cơm gia đình, bố mẹ thì lướt Facebook xem tin tức, trẻ con thì vừa và cơm vừa dán mắt vào màn hình hoạt hình. Chúng ta tự hào vì có thể kết nối với cả thế giới bên kia bán cầu chỉ bằng một cú chạm, nhưng lại ngắt kết nối hoàn toàn với chính người thân đang ngồi ngay bên cạnh mình. Nghe mấy câu này có vẻ hơi quen tai vì ai cũng ra rả nói suốt rồi, nhưng khi anh em thực sự để tâm nhìn vào thực tế hàng ngày, nó đáng sợ và xót xa thật sự.

Tôn sư trọng đạo thời của những "tin nhắn nhóm"

Quay lại câu chuyện trường lớp. Cái giá trị cốt lõi của giáo dục và sự kính trọng người thầy dường như cũng đang bị số hóa một cách méo mó. Nhớ lại ngày xưa, cứ đến ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, cả đám học sinh í ới rủ nhau từ sáng sớm, đạp xe mấy cây số đường đất. Tháng 11 trời miền Bắc thường mưa phùn rả rích, đứa nào đứa nấy mặc áo mưa cánh dơi ướt lướt thướt. Gom góp mấy nghìn tiền ăn sáng lại mua được lẵng hoa cắm vội hay một cuốn sổ tay bìa da bọc giấy kiếng xột xoạt, rủ nhau mang đến tận nhà cô giáo.

Đến nơi thì thập thò ngoài ngõ, đùn đẩy nhau mãi không đứa nào dám bước vào trước vì ngại. Cô giáo thấy thế chạy ra đón, pha cho ấm trà mạn, lấy đĩa bánh kẹo ra mời. Vừa ăn vừa run nhưng mà trong lòng vui kinh khủng. Những lời dặn dò, những câu hỏi thăm gia đình nó mộc mạc mà thấm đẫm tình người. Tình thầy trò nó thiêng liêng ở chính những lúc lóng ngóng như thế.

Còn bây giờ? Công nghệ kéo con người ta lại gần nhau về mặt thông tin, nhưng lại đẩy thứ gọi là tình cảm ra xa vạn dặm. Mọi thứ từ ngày lễ, tri ân, thăm hỏi đều được đóng gói gọn gàng vào trong ứng dụng nhắn tin.

Lớp trưởng sẽ thay mặt cả lớp, lên mạng tìm một đoạn văn mẫu chúc mừng thật dài, thật kêu, kèm theo một cái ảnh GIF bông hoa lấp lánh chói lọi rồi thả vèo vào nhóm Zalo chung của lớp có cô chủ nhiệm. Xong. Nhiệm vụ tri ân đã hoàn thành chỉ trong đúng 3 giây đồng hồ. Đứa nào "có tâm" hơn một chút thì nhắn tin riêng cho thầy cô một câu chúc cũng lại là... copy paste. Dòng tin nhắn lạnh ngắt, không có giọng nói ngập ngừng, không có sự ngại ngùng rụt rè, và đặc biệt là không có cái khoanh tay cúi đầu chân thật.

Thậm chí, có những bạn học sinh bây giờ gặp thầy cô giáo bộ môn ngoài đời còn chẳng buồn cất tiếng chào. Vì sao ư? Vì các bạn ấy đang mải cắm tai nghe chống ồn, mắt dán chặt vào màn hình lướt Reels. Cái sự kính trọng dường như bị thu hẹp lại, đo đếm bằng số lượng "like" hay "thả tim" trên mạng xã hội.

Ranh giới bị xóa nhòa bởi mạng xã hội

Mình không có ý vơ đũa cả nắm đâu, vì thực tế vẫn còn rất rất nhiều tập thể lớp tổ chức đi thăm thầy cô vô cùng ý nghĩa và giữ được truyền thống tôn sư trọng đạo. Nhưng anh em phải thẳng thắn thừa nhận với nhau, sự dễ dàng của chiếc điện thoại làm con người ta trở nên lười biếng. Lười đi lại, lười thể hiện cảm xúc trực tiếp, lười xây dựng một sự gắn kết thực sự sâu sắc.

Chưa kể, cái màng lọc mạng xã hội đôi khi làm cho ranh giới thầy - trò bị xóa nhòa đến mức báo động. Học sinh kết bạn Facebook, TikTok với giáo viên, tự do vào thả "haha", bình luận trêu đùa đôi lúc quá trớn, thiếu đi sự chừng mực tối thiểu. Việc lập các nhóm chat trao đổi học tập qua Zalo hay Messenger tiện thì tiện thật đấy, nhưng nó tạo ra thói quen học sinh nhắn tin cho thầy cô lúc nửa đêm để đòi giải đáp bài tập. Hay lúc biết điểm thi, sẵn sàng ném một cái tin nhắn cụt lủn không chủ không vị: "Sao câu này em sai?".

Cái sự uy nghiêm, cái nề nếp kỷ luật của truyền thống người đi trước dạy dỗ người đi sau, tự nhiên bị hao hụt đi một khoản lớn bởi sự suồng sã, tiện lợi quá mức của thời đại kết nối không dây.

Chúng ta đang thực sự đánh mất điều gì?

Bản thân mình, một thằng học sinh năm nay lớp 12 trường Phan Đình Phùng đang cắm đầu cắm cổ cày cuốc ngày đêm để ôn thi THPTQG 2027, đôi lúc nhìn lại cũng tự thấy sợ hãi vì chính mình đang bị cuốn theo cái guồng quay vô hình ấy. Có những hôm học thêm đến 9, 10 giờ tối mệt lử cả người, về nhà mở điện thoại lên thấy tin nhắn thông báo đống bài tập trong nhóm Zalo của thầy dạy Hóa, mình mệt mỏi chỉ biết bấm nút "thả tim" để thầy biết là mình đã đọc. Tương tác giữa con người với con người giờ đây được mã hóa thành những cái icon vô tri vô giác.

Mình chợt nhớ lại cái hồi học cấp 2, mình từng dầm mưa đem quyển vở bài tập làm thiếu đến tận nhà xin lỗi cô giáo vì sợ bị ghi sổ đầu bài. Cô không mắng một câu nào, chỉ lẳng lặng chạy đi lấy cái khăn bông sạch cho mình lau tóc kẻo cảm lạnh. Cái cảm giác ấm áp, sự nể trọng và cả chút áy náy ngày hôm đó khắc sâu vào tâm trí mình đến tận bây giờ. Thử hỏi, có cái icon mặt buồn hay lời xin lỗi qua tin nhắn nào trên điện thoại có thể truyền tải được hơi ấm của tình người thay cho hành động đưa chiếc khăn lau tóc ấy?

Smartphone thực chất không có lỗi. Máy móc chỉ là công cụ. Lỗi là ở cách chúng ta đang để nó nuốt chửng sự chú ý, điều khiển hành vi và dần làm xói mòn đi những giá trị cốt lõi mang tính nhân bản. Sự kính trọng thầy cô chưa bao giờ nằm ở bó hoa đắt tiền hay những lời tung hô sáo rỗng trên Facebook. Nó nằm ở thái độ, ở sự chân thành tận đáy lòng, ở cái cách chúng ta dừng lại một nhịp, nhìn thẳng vào mắt người đã truyền đạt kiến thức cho mình mà nói lời cảm ơn tử tế. Việc thả mặc lũ trẻ lớn lên với một chiếc điện thoại trên tay khiến chúng hình thành một tâm hồn thiếu hụt sự nhạy cảm, ít biết cách bày tỏ lòng biết ơn bằng những cử chỉ thực tế đời thường.

Gấp màn hình lại và nhìn ra thế giới thật

Mình ngồi gõ những dòng dài ngoằng này không phải để lên mặt dạy đời, cũng chẳng phải để lên án công nghệ hay bảo anh em ném hết thiết bị thông minh vào sọt rác. Không thể nào, thời đại sắp bước sang năm 2027 rồi, không có điện thoại, không có internet thì chúng ta chẳng làm được việc gì nên hồn, thành người tối cổ mất. Mình chỉ muốn rủ rỉ với những ai đang đọc được bài viết này của Note Pro, đặc biệt là các bạn Gen Z còn đang ngồi trên ghế nhà trường như mình: Hãy tập chậm lại một chút.

Sáng mai lên lớp, thử không cắm mặt vào cái điện thoại cày game lúc giờ ra chơi nữa. Thấy thầy cô xách cặp đi ngang qua hành lang, hãy đứng nép lại, khoanh tay cúi đầu chào một tiếng thật to, thật rõ ràng. Cảm giác lúc đấy nó lạ lắm, nhưng tuyệt vời lắm. Sắp tới 20/11 hay bất kể dịp lễ tết nào, nếu có thể sắp xếp được thời gian, hãy rủ vài đứa bạn thân đạp xe hoặc chạy xe máy đến thăm thầy cô giáo cũ. Chẳng cần phải mua quà cáp gì sang trọng, đắt đỏ đâu. Đến để ngồi chung một mâm, uống một chén nước, kể lại dăm ba câu chuyện phá phách ngày xưa. Để thầy cô thấy những đứa học trò gầy nhom, lấm lem bùn đất ngày nào giờ đã lớn phổng phao và trưởng thành ra sao.

Những cái cúi đầu đó, những cuộc trò chuyện mặt đối mặt đó... nó nhỏ bé lắm, nhưng nó chính là văn hóa. Nó là truyền thống tôn sư trọng đạo ngàn đời, là cội nguồn của sự tử tế mà chắc chắn không một trí tuệ nhân tạo AI nào, hay một hệ điều hành thông minh nào trên chiếc điện thoại có thể thay thế và tạo ra được.

Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Note Pro nhé.

Lời kết

Cảm ơn các bạn đã nán lại đọc những dòng tâm sự có chút dài dòng của mình bài viết này. Đến đây chúng tôi chúc bạn một ngày tốt lành và luôn trân trọng những phút giây hạnh phúc bên người thân, bạn bè, thầy cô và gia đình nhé. Tạm Biệt.

Copyright © Note Pro